Płazy i gady
Zmiennocieplni mieszkańcy lasu
PŁAZY
Czym wyróżniają się płazy?
Płazy są jedną z pierwszych grup zwierząt żyjących na lądzie. Mimo tego, woda nadal odgrywa kluczową dla nich rolę – potrzebują jej między innymi do rozmnażania oraz podczas oddychania. Inną charakterystyczną cechą płazów jest ich skóra: wilgotna, pokryta śluzowatymi wydzielinami i dosyć delikatna. Co ciekawe, podczas oddychania płazy wykorzystują głownie właśnie ją (chociaż posiadają również płuca, lub w wypadku kijanek, skrzela). Przez swoja przepuszczalność, skóra płazów nie jest zbyt dobrą barierą dla substancji pochodzących z zewnątrz, także tych szkodliwych dla samego zwierzęcia – dlatego też, gdy spotkamy płaza nie powinniśmy go dotykać, a jeśli jest to konieczne, należy to robić czystymi, wilgotnymi rękami lub przez rękawiczkę jednorazową. Wszystkie gatunki płazów występujące w naszym kraju są objęte ochroną gatunkową.
Dlaczego płazy są pożyteczne?
Większość płazów po zakończonej metamorfozie (kijanki niektórych żab i ropuch są roślinożerne) to drapieżniki polujące na praktycznie wszystko, co jest w stanie zmieścić się w ich pyskach – są to głównie bezkręgowce, a zwłaszcza owady. Przyczynia się to do zmniejszenia populacji owadów żyjących blisko zbiorników wody, m. in. komarów. Płazy są też gatunkami wskaźnikowymi – delikatna, przepuszczalna skóra pomagająca im w oddychaniu sprawia, że są wrażliwe na zmiany środowiska, przez co ich obecność (lub nieobecność) pomaga w ocenie jakości wody w danym zbiorniku.
Co zagraża płazom?
Badania wykazują, że począwszy od lat 80 populacje płazów na całym świecie zaczęły drastycznie maleć. Uważa się, że głównymi tego powodami są między innymi niszczenie i zanieczyszczenie ich naturalnych siedlisk oraz występowanie gatunków inwazyjnych – czyli tych wprowadzonych do środowiska przez ludzi, które bardzo szybko rozprzestrzeniają się i zagrażają gatunkom rodzimym. Podczas wiosennych migracji płazy często masowo giną pod kołami samochodów. Ogromne spustoszenie w populacjach płazów na całym świecie powoduje także grzyb Batrachochytrium dendrobatidis. Patogen ten rozwija się głównie w skórze zainfekowanych osobników i wywołuje chorobę chytridiomikozę, w wyniku której poważnie uszkadzana jest skóra i tym samym uniemożliwione jest jej normalne funkcjonowanie. Uszkodzeniom ulega także układ nerwowy, co w połączniu z niszczeniem skóry często powoduje śmierć chorującego zwierzęcia.
Cykl życia płazów
na przykładzie żaby trawnej (Rana temporaria)
Mówiąc o młodych płazach, wszystkie z nich przechodzą metamorfozę, co oznacza, że klują się jako żyjące w wodzie larwy (kijanki) i wraz ze wzrostem powoli przemieniają się w młodocianego osobnika, tracąc po drodze skrzela, wykształcając płuca, a w przypadku bezogonowych płazów – wchłaniając także ogon.
Budowa żaby
Żaba jest doskonale przystosowana do życia na styku wody i lądu. Gładka, stale wilgotna skóra pokryta śluzem wspiera oddychanie skórne i chroni przed wysychaniem oraz patogenami. Oczy i nozdrza osadzone wysoko pozwalają obserwować otoczenie i oddychać, gdy reszta ciała pozostaje zanurzona. Długie, silne kończyny tylne wraz z błonami pławnymi odpowiadają za skoki i szybkie pływanie, a krótsze przednie stabilizują lądowanie. Błona bębenkowa działa jak zewnętrzne ucho, rejestrując dźwięki i drgania wody, natomiast w obszernej jamie gębowej skrywa się lepki język, którym żaba błyskawicznie chwyta ofiary.
Przykładowe gatunki płazów występujące w Polsce
Jak wygląda żaba jeziorkowa?
Żaba jeziorkowa (Pelophylax lessonae) to średnich rozmiarów płaz, mający od czterech i pół do siedmiu i pół centymetrów, przy czym samice są nieco większe od samców. Posiada ona gładką, zieloną skórę (jednak samce na wiosnę robią się brązowe), pokrytą brązowymi plamkami, często z cienkim, jaśniejszym paskiem biegnącym podłużnie przez środek ciała.
Gdzie spotkamy żabę jeziorkową?
Często przebywa ona na brzegach zbiorników wodnych, zwłaszcza tych mocno zarośniętych. Preferuje zbiorniki o mniejszych rozmiarach, zazwyczaj unikając dużych stawów i jezior. Zaczyna ona swoją aktywność na początku kwietnia, pod koniec którego możemy usłyszeć również początek śpiewów samców.
Z kim możemy pomylić żabę jeziorkową?
Jest ona bardzo podobna do dwóch blisko spokrewnionych gatunków żab zielonych żyjących w podobnych środowiskach – żaby śmieszki i żaby wodnej. Co ciekawe, żaba wodna jest mieszańcem pozostałych dwóch gatunków. Wszystkie trzy żaby bardzo trudno od siebie odróżnić, a przy oznaczaniu gatunku zwykle zwraca się uwagę na niewielkie różnice w budowie tylnych nóg.
Żaba jeziorkowa wyróżnia się pośród swoich kuzynek preferencją do małych zbiorników wodnych, czego nie widać u żaby śmieszki i ich krzyżówki – żaby wodnej. To, jak również trochę inna budowa nóg sprawia, że skoki żaby jeziorkowej są nieco krótsze. Są to jedne z niewielu cech różniących te gatunki. Przez jej kamuflujące ubarwienie żabę jeziorkową często trudno zauważyć między dryfującymi przy brzegu fragmentami roślin. Jej obecność zdradza często jednak jej śpiew – samce posiadają na policzkach rozdymające się „woreczki” (tak zwane rezonatory), które zwiększają siłę ich głosu. Samice żaby jeziorkowej składają jaja (zwane skrzekiem) przypominające kłęby galaretowatych kulek, które opadają na dno. Ta galaretowata osłonka pęcznieje zaraz po złożeniu, stając się ochroną dla delikatnego wnętrza. Kijanki wykluwają się do dwóch tygodni od zniesienia skrzeku i dorastają w przeciągu ośmiu tygodni, wykształcając nogi i na samym końcu tracąc ogon. Żaby jeziorkowe żywią się głównie owadami i pajęczakami, ale są w stanie polować nawet na drobne kręgowce.
Jak wygląda ropucha szara?
Ropucha szara (Bufo bufo) jest dosyć dużym płazem dorastającym nawet do piętnastu centymetrów – to nasz największy krajowy płaz bezogonowy. Jej skóra jest szara i chropowata, pokryta licznymi brodawkami. Ciało ropuchy jest krępej budowy i sprawia wrażenie masywnego.
Gdzie spotkamy ropuchę szarą?
Występuje ona na polanach, lasach a niekiedy nawet i w ogrodach, gatunek ten unika terenów wysuszonych i podmokłych – prowadzą lądowy tryb życia, a do wody wchodzą głównie, aby znieść skrzek. Ropuchy są najbardziej aktywne wieczorami i w nocy, dzień spędzają ukryte pod kłodami, kamieniami i w innych, podobnych kryjówkach.
Czy ropuchy i żaby to to samo?
Otóż nie! Ropuchy i żaby różni wiele cech, ale najważniejszą z nich jest obecność u ropuch gruczołów jadowych (parotyd), które znajdują się za głową, po obu stronach ciała ropuchy. Dodatkowo ropuchy posiadają zazwyczaj znacznie więcej brodawek na powierzchni ciała, które są przeważnie większych rozmiarów niż u żab. Ważną cechą jest również długość kończyn – u ropuch są one z reguły krótsze i bardziej przystosowane do chodzenia niż skakania, w przeciwieństwie do świetnie nadających się do wykonywania skoków kończyn żab.
Samce możemy odróżnić od samic głównie po rozmiarze – podobnie jak u żab samce są u tego gatunku znacznie mniejsze. Rok dla ropuchy jest podzielony na trzy okresy: sen zimowy, okres godowy i żerowanie. Gody ropuchy szarej trwają od marca, a rozpoczynają się od masowych wędrówek ropuch w kierunku zbiorników wodnych. Ropucha szara nie posiada rezonatorów – głos samców tego gatunku jest przez to dość słaby. Samica składa skrzek w skupiskach w postaci sznurów, które rozwiesza między roślinami. Po przeobrażeniu małe ropuszki masowo opuszczają wodę. Sen zimowy z kolei ropuchy spędzają w wykopanych w ziemi dziurach, czasem w piwnicach. Okazjonalnie zdarza się im spędzać zimę w gromadach z innymi płazami lub wodach płynących w towarzystwie żab trawnych i wodnych.
Jak wygląda traszka grzebieniasta?
Traszka grzebieniasta (Triturus cristatus) to płaz o wydłużonym, spłaszczonym ciele i długim ogonie. Dorasta do około szesnastu centymetrów, co czyni z niej największą polską traszkę. Skóra traszki grzebieniastej jest chropowata, pokryta brodawkami zakończonymi białymi plamkami. Traszki mogą występować w wielu kolorach, od czarnego do oliwkowozielonego. Podczas okresu godowego na grzbiecie samca powstaje wysoki na kilka milimetrów grzebień ciągnący się aż do ogona.
Gdzie spotkamy traszkę grzebieniastą?
Gatunek ten jest ziemno-wodny, jednak ze wszystkich naszych traszek jest najmocniej związany ze środowiskiem wodnym. Podczas godów możemy trafić na traszki grzebieniaste w przeróżnych zbiornikach wodnych – w tym tych w ogrodach. Gatunek ten zdaje się mocno preferować wody stojące.
Czy traszki to jaszczurki?
Nie – jaszczurki należą do gadów, traszki z kolei są płazami. Mimo, iż na pierwszy rzut oka mogą wyglądać podobnie, wiele cech takich jak pokrycie ciała jaszczurek łuskami i obecność u nich widocznych otworów usznych (brak jest obu u traszek), zależność od zbiorników wodnych w wypadku traszek, brak formy larwalnej, kijanki u jaszczurek pozwala je łatwo rozróżnić.
Jej nazwa pochodzi od grzebienia, który podczas godów pojawia się na grzbiecie samców. Pierwsze traszki pojawiają się pod koniec marca, chociaż przy wahaniach temperatur czas rozpoczęcia ich aktywności może opóźnić się aż do maja. Traszki prowadzą nocny trym życia, ale podczas godów zdarza im się pozostawać aktywnym przez cały dzień. Zwierzęta te poruszają się o wiele sprawniej pod wodą, używając swojego długiego ogona przy pływaniu, na lądzie są zaś dosyć niezdarne. Traszki są drapieżnikami i żywią się głownie drobnymi bezkręgowcami wodnymi, czasem jednak polują również na kijanki zarówno swojego jak i innych gatunków płazów. Po zakończeniu godów większość z nich pozostaje w wodzie aż do zimy, jednak część traszek (głównie samce) wychodzi wówczas na ląd, gdzie prowadzi skryty tryb życia i żywi się mniejszymi bezkręgowcami. Przykładowymi lądowymi kryjówkami traszek mogą być pnie drzew, powalone kłody, opuszczone nory gryzoni czy mech.
GADY
Czym wyróżniają się gady?
W przeciwieństwie do płazów, zdecydowana większość gatunków gadów jest w pełni uniezależniona od wody i nie przechodzi metamorfozy, tak więc młody gad od momentu wyklucia przypomina mniejszą wersję rodziców. Mają też lepiej rozwinięte płuca, przez co ich skóra nie bierze już znacznego udziału w oddychaniu i jest pokryta łuskami. Mimo tego, podobnie jak w przypadku płazów, nie powinniśmy łapać gadów, ponieważ jest to dla nich bardzo stresujące! Jaja gadów nieco bardziej przypominają jaja ptasie, chociaż pokrywająca je skorupka jest delikatniejsza i skórzasta. Wszystkie gatunki gadów występujące w naszym kraju są objęte ochroną gatunkową.
Dlaczego gady są pożyteczne?
Podobnie jak płazy, gady pełnią rolę drapieżników, polują jednak nie tylko na bezkręgowce, ale także na inne kręgowce. Niekiedy gady takie jak węże i krokodyle są drapieżnikami szczytowymi w swoich ekosystemach. Obecność różnych gatunków gadów również może świadczyć o dobrym stanie siedlisk.
Co zagraża gadom?
Gady są narażone na zagrożenia ze strony zanieczyszczenia środowiska oraz gatunków inwazyjnych, czego książkowym przykładem jest wypieranie żółwia błotnego przez amerykańskie żółwie czerwonolice, które dostały się do ekosystemu Polski z hodowli hobbystycznych. Wiele jaszczurek oraz węży pada łupem drapieżników, w tym także wychodzących kotów domowych, lub zostają zabite podczas przekraczania dróg. Niestety, wokół gadów krąży wiele nieprawdziwych mitów, co często powoduje ich celowe zabijanie przez ludzi. Gady obecne w Polsce nie są zagrożeniem dla człowieka, a nawet jadowita żmija zygzakowata kąsa jedynie w wypadku bezpośredniego zagrożenia dla jej życia – jad jest jej bardziej potrzebny do zdobywania pokarmu i stosowanie go jako obrony jest ostatecznością.
Przykładowe gatunki gadów występujących w Polsce
Jak wygląda gniewosz plamisty?
Gniewosz plamisty (Coronella austriaca) to niewielki wąż dorastający do około siedemdziesięciu centymetrów – jest to długość porównywalna do krótkiego paska do spodni. Jego ciało jest smukłe, ubarwione na szaro-brązowo, pokryte biegnącymi wzdłuż grzbietu ciemnymi plamkami. Charakterystyczną cechą dla gniewosza jest przypominająca maskę czarna przepaska biegnąca od nozdrzy aż do karku. Czasami bywa mylony ze żmiją zygzakowatą, jednak odróżnia go od niej m.in. słabo odgraniczona od szyi głowa. pokrywająca je skorupka jest delikatniejsza i skórzasta.
Gdzie możemy spotkać gniewosza plamistego?
Wąż ten lubi ciepłe, nasłonecznione siedliska, takie jak suche łąki, polany czy wrzosowiska. Preferuje miejsca o bogatej roślinności, położone na skraju różnych siedlisk, np. lasów. Takie siedliska przejściowe nazywane są ekotonem. Często chowa się również w stertach kamieni oraz pod powalonymi drzewami.
Czy gniewosz plamisty jest niebezpieczny?
Nie! Podobnie jak i większość węży w Polsce jest on zupełnie niegroźny dla człowieka – wyjątkiem jest jedynie żmija zygzakowata, którą łatwo odróżnić od gniewosza. Cechy charakterystyczne dla żmii nieobecne u gniewosza to między innymi pionowe źrenice, trójkątna, wyraźnie oddzielona od tułowia głowa oraz biegnący wzdłuż grzbietu wzór pod postacią ciemnego zygzaku.
Gniewosz plamisty prowadzi skryty, ostrożny tryb życia i jest najczęściej aktywny w ciągu dnia. Bardzo lubi wygrzewać się na słońcu, ale zwykle robi to w pobliżu kryjówek, aby w razie zagrożenia móc od razu się schować. Jak większość węży, gniewosze prowadzą samotny tryb życia w raczej ograniczonym obszarze, oddalając się na większe odległości jedynie w poszukiwaniu partnera, co ma miejsce zazwyczaj w maju lub czerwcu. Gniewosze są jajożyworodne – samica nosi jaja w sowim ciele aż do momentu gdy młode będą w pełni rozwinięte. Młode gniewosze rodzą się zwykle w sierpniu lub wrześniu. Wąż ten specjalizuje się głównie w polowaniu na jaszczurki, przede wszystkim zwinki i padalce (tak, padalce to jaszczurki!), które znajduje posługując się wyśmienitym zmysłem węchu. Wraz z nastaniem jesieni gniewosze przygotowują się do zimowania – zimę spędzają zwykle w norach gryzoni, szczelinach skalnych czy pod stertami kamieni. W większości przypadków zimują samotnie, jednak zdarza im się zimować w towarzystwie innych gniewoszy. Jest to gatunek, w przypadku którego często stosuje się ochronę całego obszaru jest występowania – jest więc gatunkiem parasolowym, którego ochrona jednocześnie „osłania” wszystkie innym organizmom żyjące w miejscu jego obecności.
Jak wygląda żółw błotny?
Żółw błotny (Emys orbicularis) to gad średniej wielkości – długość jego „skorupy” (karapaksu) wynosi do dwudziestu centymetrów. Jego karapaks ma ciemną, często niemalże czarną barwę. Pokryty jest plamkami w kolorze żółtym lub białawym. Podobne plamki pokrywają też jego głowę i nogi. Od spodu skóra żółwia błotnego jest zielonkawa. Samce możemy odróżnić od samic po długości ogona – u samców jest on dłuższy i bardziej masywny.
Gdzie możemy spotkać żółwia błotnego?
Zamieszkują one płytkie, ciepłe zbiorniki wodne porośnięte bogatą roślinnością, takie jak starorzecza, torfowiska, stawy i bagna. W Polsce populacje żółwia błotnego są rozproszone i małe, a sam gatunek jest płochliwy, co powoduje, iż spotkanie go w naturze stanowi pewne wyzwanie.
Czy to jedyny gatunek żółwia występujący w Polsce?
Nie, jednak jest to jedyny rodzimy gatunek żółwia w Polsce. Poza żółwiem błotnym możemy spotkać również gatunki inwazyjne, do których należą żółw czerwonolicy, żółw żółtolicy i żółw żółtobrzuchy.
Aktywność żółwia błotnego zależy w dużej mierze od temperatury otoczenia – tak jak inne gady, jest on zmiennocieplny, co oznacza, że nie potrafi sam ogrzać się w zimne dni. Opuszczają one dna rzek i zbiorników wodnych (zimują w mule) na wiosnę, aby ponownie wrócić do nich wraz z początkiem jesieni. W okresie aktywności (od późnej wiosny do początku jesieni) żółwie błotne lubią wygrzewać się w słońcu leżąc na kamieniach i kłodach niedaleko zbiorników wodnych, tak aby w chwili zagrożenia móc szybko uciec do wody. Mogą one nie wynurzać się na powierzchnię zamieszkiwanego zbiornika przez długi czas, co pozwala im przeczekać aż niebezpieczeństwo minie. W maju i czerwcu samice żółwia błotnego wykopują w piaszczystej ziemi dołki, do których składają do kilkunastu jaj w skórzastej osłonce. Gatunek ten żywi się drobnymi zwierzętami wodnymi, do których zaliczają się zarówno owady, kijanki, małe rybki jak i mięczaki, co dodatkowo uzupełnia fragmentami roślin – jest więc gatunkiem wszystkożernym.
Jak wygląda jaszczurka zwinka?
Jaszczurka zwinka (Lacerta agilis) to niewielki gad dorastający do około dwudziestu pięciu centymetrów z ogonem, większość osobników jednak swobodnie zmieści się na ręce dorosłego człowieka. Na ubarwienie zwinek składają się zwykle odcienie brązu, na grzbiecie pokryte ciemnymi cętkami z jasnym „oczkiem” w środku, z dwoma jasnymi pasami biegnącymi aż do ogona. Samce podczas okresu godowego przybierają po bokach ciała ubarwienie jaskrawo zielone, przez co łatwo odróżnić je od pozostających brązowe przez cały rok samic.
Gdzie spotkamy jaszczurkę zwinkę?
Jest to bardzo pospolity gatunek, łatwy do napotkania praktycznie w całym kraju. Chętnie wybierają nasłonecznione miejsca pokryte gęstą warstwą niskiej roślinności, w której dobrze się kamuflują – ich obecność często zdradza dopiero gwałtowne poderwanie się do ucieczki w momencie, gdy poczują się zagrożone. Zwinki często zamieszkują również przydomowe ogrody.
Jak jaszczurki bronią się przed drapieżnikami?
Główną obroną krajowej jaszczurki zwinki jest możliwość odrzucenia ogona, nazywana naukowo autotomią. Proces ten jest całkowicie niegroźny dla jaszczurki – posiada ona w ogonie specjalne mięśnie, które podczas skurczu odłamują ogon. Pozostawiony przez jaszczurkę ogon przez chwilę wciąż wije się energicznie, co przyciąga uwagę drapieżnika i pozwala niedawnemu właścicielowi na bezpieczną ucieczkę. Ogon zwinki odrasta, jest on wtedy jednak o wiele krótszy, inaczej ubarwiony i posiada inną budowę.
Jaszczurka zwinka jest zwierzęciem ciepłolubnym o dziennym trybie życia. Podobnie jak gady jest zwierzęciem zmiennocieplnym, przez co nie potrafi utrzymywać samodzielnie stałej temperatury ciała. Dorosłe jaszczurki rozmnażają się w maju i czerwcu, kiedy to intensywnie wybarwione na zielono samce toczą walki o względy samic. Okazjonalnie zdarzają się samce, których grzbiet także posiada zielone zabarwienie, a w ekstremalnie rzadkich przypadkach – zielony kolor boków ciała zastępuje niebieski. Po wyborze partnera samiczki składają w płytkich dołkach lub bezpiecznych kryjówkach do kilkunastu delikatnych, otoczonych pergaminową „skorupką” jaj, z których młode zwinki wykluwają się po około siedmiu tygodniach. Młode jaszczurki są samodzielne od momentu wyklucia – podobnie jak większość gadów, matka pozostawia gniazdo zaraz po zniesieniu jaj. Dieta jaszczurki zwinki składa się z upolowanych małych bezkręgowców, takich jak owady, pająki i dżdżownice. Gatunek ten bywa mylony z jaszczurką żyworodną (żyworódką), od której zwinka różni się przede wszystkim rozmiarami, ubarwieniem i preferencjami siedliskowymi. Zwinki są dłuższe o nawet 10 cm i masywniej zbudowane, posiadają wyraźnie jaśniejsze pasy wzdłuż ciała i cętki z jasnym punktem wewnątrz – u jaszczurki żyworodnej brak jest jasnych pasów wzdłuż ciała (za to mogą być ciemne), a plamki zazwyczaj są wyłącznie czarne. Żyworódki nie mają również zielonych akcentów typowych dla samców zwinki i przeważnie zamieszkują wilgotniejsze, nieraz bardziej zacienione siedliska niż zwinka, takie jak brzegi cieków wodnych i torfowiska.
