Główną cechą wyróżniającą ssaki spośród wszystkich innych kręgowców jest żyworodność. Z wyjątkiem pięciu żyjących współcześnie gatunków należących do rzędu stekowców, wszystkie ssaki rodzą żywe młode, nie wykształcając przy tym jaj. Dla ssaków charakterystyczne są również pokrywające ciało włosy lub sierść oraz występowanie małżowiny usznej. Ssaki jako jedyne zwierzęta potrafią się pocić oraz posiadają gruczoły mlekowe, z których poprzez sutki młode pobierają pokarm. Kolejną cechą charakterystyczną dla tej grupy jest większy, lepiej wykształcony mózg.
Małe ssaki i nietoperze
Sprzymierzeńcy przyrody
Co wyróżnia ssaki?
Jak małe ssaki wpływają na środowisko?
Ssaki są bardzo zróżnicowaną grupą zwierząt, więc trudno uogólnić ich wpływ na środowisko. Wiele ssaków to niewielkich rozmiarów drapieżniki lub wszystkożercy, które polują na małe zwierzęta, a tym samym przyczyniają się do redukcji populacji między innymi bezkręgowców (w tym tych uważanych przez nas za szkodniki). Gatunki zjadające pokarm roślinny przyczyniają się do roznoszenia nasion. Kopanie nor przez ryjówki czy drążenie tuneli przez krety przyczyniają się do mieszania gleb. Odchody niektórych nietoperzy są niezwykle odżywczym nawozem dla organizmów żyjących w jaskiniach, a także dla roślin (zwane guanem).
Co zagraża ssakom?
Ssaki, podobnie jak wiele innych grup organizmów, cierpią z powodu zniszczeń naturalnych siedlisk. Ponadto małe ssaki są narażone na niebezpieczeństwo ze strony drapieżników takich jak koty domowe, które według statystyk niektórych właścicieli, zabijają w Polsce ponad 600 milionów ssaków rocznie. Szkodliwe dla tych zwierząt są również pestycydy, niekiedy powszechnie używane w ogrodach. Dla nietoperzy zagrożenie stanowią również wiatraki oraz pojazdy, z którymi mogą wpadać w kolizje, ruch turystyczny w miejscach ich występowania oraz, na szczęście coraz rzadziej, celowe zabijanie spowodowane przez przesądy dotyczące tych zwierząt.
Przykładowe gatunki małych i chronionych ssaków spotykanych w Polsce
- kret europejski (Talpa europaea)
Jak wygląda kret europejski?
Kret europejski to niewielki ssak, którego ciało mierzy zazwyczaj do szesnastu centymetrów długości. Ma bardzo charakterystyczny wygląd – jest cały pokryty gęstym, aksamitnym, czarnym futrem, które rośnie pionowo, dzięki czemu łatwo porusza się w ciasnych tunelach w obu kierunkach. Posiada on również duże, skąpo owłosione łapy, idealne do kopania tuneli w glebie oraz mocno uwstecznione oczy, które nie są niezbędne dla funkcjonowania pod ziemią.
Gdzie możemy spotkać kreta europejskiego?
Jest on bardzo pospolity i występuje prawie wszędzie – od nizin po niższe partie gór. Spotkamy go na łąkach, w ogrodach, sadach, parkach i lasach, a nawet na polach uprawnych. Unika tylko terenów podmokłych (bagien, torfowisk) oraz bardzo suchych i kamienistych.
Jak kret europejski spędza zimę?
Kret nie zapada w sen zimowy – pozostaje aktywny przez cały rok, również w najchłodniejszych miesiącach. Zimą schodzi tylko głębiej pod ziemię, gdzie temperatura jest wyższa i bardziej stabilna. Wykorzystuje zgromadzone w tunelach zapasy – często „magazynuje” tam dżdżownice, które częściowo unieruchamia poprzez nadgryzanie, przez co jego zapasy utrzymują świeżość na dłużej
Prawdopodobnie każdy z nas spotkał już kiedyś kreta, możliwe, że nawet na terenie własnego podwórka. Ten owadożerny ssak spędza znaczną większość swojego życia pod ziemią, do czego jest doskonale przystosowany – pierwsze, co rzuca nam się w oczy patrząc na wizerunek kreta, to duże, skąpo owłosione łapy, idealne do kopania tuneli w glebie (w ciągu godziny kret potrafi wypchnąć z wykopu nawet 18 kilogramów gleby!) oraz mocno uwstecznione oczy, które nie są niezbędne dla funkcjonowania pod ziemią. Aby zrekompensować swoją ślepotę, krety są niezwykle wrażliwe na drgania, co pomaga im poruszać się pod ziemią oraz pozwala na lokalizowanie pożywienia w pobliżu – krety żywią się głównie dżdżownicami i larwami owadów, choć czasami zjadają również drobne kręgowce. Charakterystycznym znakiem obecności kretów są pozostawiane przez nie kopce – największe z nich mogą sięgać nawet 90 centymetrów wysokości. Co dość typowe dla organizmów podziemnych, sprawnie poruszający się we własnych tunelach kret jest dość niezdarny na powierzchni ziemi.
- ryjówka aksamitna (Sorex araneus)
Jak wygląda ryjówka aksamitna?
Ryjówka charakteryzuje się długim, spiczastym ryjkiem, którym obwąchuje i „bada” podłoże w poszukiwaniu pożywienia. Ma małe oczy i uszy, często ukryte w futrze. Jej sierść jest gęsta, krótka i bardzo miękka – w dotyku przypomina aksamit, od czego wzięła się jej polska nazwa. Ubarwienie grzbietu jest ciemnobrązowe, boki jaśniejsze, a spód ciała zwykle szarawy lub kremowy.
Gdzie spotkamy ryjówkę aksamitną?
Można ją spotkać w lasach liściastych i mieszanych, na polanach, w zaroślach, a także w ogrodach i na łąkach. Unika terenów bardzo suchych. Prowadzi naziemny tryb życia, często ukrywa się wśród ściółki, pod liśćmi czy w kępach traw. Jest bardzo ruchliwa i przez większą część doby aktywna, a zimą – mimo mrozu – wcale nie zapada w sen zimowy, tylko nadal intensywnie poszukuje pokarmu.
Co pozwala ryjówkom polować nawet na większe od nich zwierzęta?
Niektóre gatunki ryjówek, w tym także ryjówka aksamitna, mają jadowitą ślinę zawierającą toksyny, które paraliżują lub zabijają zdobycz. Ich ostre zęby szybko wprowadzają ślinę do organizmu ofiary, co sprawia, że nawet zwierzę większe od samej ryjówki – jak młoda żaba czy jaszczurka – zostaje unieruchomione i staje się łatwym łupem.
Jest to jeden z najpospolitszych ssaków w Polsce. Podobną na pierwszy rzut oka do myszy ryjówkę łatwo rozpoznać po, jak sama nazwa wskazuje, wydłużonym nosku („ryjku”). Kolor sierści tego małego ssaka różni się w zależności od pory roku, tak więc ryjówka spotkana przez nas w zimę będzie prawie że czarna, latem natomiast brunatno-kasztanowa. Ryjówki są aktywne zarówno w dzień, jak i w nocy, a dzień dzielą po równo na dwie czynności, jakimi są: sen i szukanie pożywienia. Ryjówki polują głównie w liściastej ściółce i pod powierzchnią ziemi, a za smaczny kąsek uznają zarówno owady, pająki i ślimaki, jak i małe kręgowce (czasem kilkukrotnie większe od nich samych!) oraz okazjonalną padlinę. Ryjówki są bardzo żarłoczne – w ciągu dnia potrafią zjeść pokarm o masie nawet do 90% swojego ciężaru ciała, a bez pożywienia giną w ciągu 10 godzin. Bardzo szybki metabolizm jest także głównym powodem, przez który te niewielkie owadożerne ssaki nie zapadają w sen zimowy.
- jeż zachodni (Erinaceus europaeus)
Jak wygląda jeż zachodni?
Charakterystyczną cechą jeża są jego ostre kolce, których na grzbiecie może mieć nawet 6–8 tysięcy. Kolce to przekształcone, puste w środku włosy – pełnią funkcję ochronną- w razie zagrożenia jeż zwija się w kulę, strosząc je dookoła. Jeż ma mały, spiczasty ryjek zakończony czarnym, wilgotnym nosem, stosunkowo duże oczy i krótkie uszy. Jego podbrzusze pokryte jest miękkim, brązowym futrem.
Gdzie możemy spotkać jeża zachodniego?
W Polsce jeż zachodni jest bardzo pospolity – występuje na terenie niemal całego kraju. Spotkać go można w lasach liściastych i mieszanych, na skrajach pól, w parkach, ogrodach, a nawet w miastach, gdzie często odwiedza działki i zarośla w poszukiwaniu pożywienia. Jeże najchętniej wybierają tereny, gdzie znajdą gęstą roślinność, krzewy i sterty liści, pod którymi mogą się ukryć i zbudować gniazdo. We wschodniej Polsce możemy spotkać bliskiego krewnego jeża zachodniego- jeża wschodniego, który zazwyczaj ma jaśniej ubarwioną sierść na brzuchu. Mimo to oba te gatunki najłatwiej rozpoznaje się na podstawie badań genetycznych.
Dlaczego ludzie kiedyś polowali na jeże?
W niektórych krajach Europy jeże były przyrządzane jako potrawa. Ich mięso uchodziło za przysmak, a jeże pieczono zawinięte w glinie. Innym powodem przyczyniającym się do polowań na jeże był przesąd mówiący o tym, że jeże miały „kraść” mleko od krów.
Charakterystyczną cechą jeży jest pokrywająca ich grzbiet okrywa z kolców – wiele osób nie wie jednak, że są to przekształcone włosy. U młodych jeży kolce te są bardzo miękkie, białe i ukryte pod skórą, a twardnieją nabierając koloru wraz z wiekiem zwierzęcia. Pozwalają one jeżom obronę przed drapieżnikami – zagrożony jeż zwija się w kulę i ustawia je pionowo, przez co potencjalnym wrogom o wiele ciężej jest skutecznie zaatakować. Pomimo znanego wszystkim z dzieciństwa obrazu jeża niosącego na grzbiecie jabłka, owoce nie są głównym pożywieniem jeża – są one sprawnymi drapieżnikami, a poza szerokim wyborem bezkręgowców w ich menu znajdziemy również niemałe kręgowce, takie jak węże czy jaszczurki, a niekiedy nawet pisklęta ptaków, większość jeży nie pogardzi również padliną. Jeże posiadają nawyk rozprowadzania po swoim ciele interesujących dla nich zapachów- gdy dany osobnik odnajdzie interesująco pachnącą substancję, zaczyna intensywnie się ślinić. Następnie pobierając pyskiem niewielkie ilości źródła zapachu, miesza go ze śliną, aby w kolejnym kroku intensywnie rozprowadzić ślinę po całym ciele, przykładając szczególną uwagę do pokrycia zapachem kolców.
- podkowiec mały (Rhinolophus hipposideros)
Jak wygląda podkowiec mały?
Podkowiec mały to niewielki nietoperz, charakteryzujący się krótkim pyszczkiem z bardzo specyficznym, liściowatym fałdem skórnym wokół nozdrzy, który przypomina odwróconą podkowę – stąd wzięła się jego nazwa. Ten „nosowy liść” pomaga mu w precyzyjnej emisji i odbiorze ultradźwięków podczas echolokacji. Futro podkowca jest szarobrązowe lub szaro-rudawe na grzbiecie, jaśniejsze na brzuchu. Kiedy śpi lub hibernuje, owija się skrzydłami ciasno jak peleryną, co odróżnia go od wielu innych nietoperzy w Polsce.
Gdzie możemy spotkać podkowca małego?
Latem zamieszkuje strychy budynków, wieże kościołów, poddasza i stare zamki, gdzie samice tworzą kolonie rozrodcze. Zimą natomiast zasypia w jaskiniach, piwnicach, sztolniach i starych podziemiach, gdzie panuje stała, chłodna temperatura i wysoka wilgotność. Jest to gatunek silnie związany z terenami, gdzie w pobliżu znajdują się lasy i zadrzewienia, które są jego głównymi łowiskami.
Jak podkowce oszczędzają energię między polowaniami?
Podkowce małe, zwłaszcza samice w koloniach rozrodczych, mają niezwykłą strategię oszczędzania energii. Kiedy temperatury są niższe lub gdy brakuje owadów, często zapadają w tak zwany torpor dzienny (krótki sen letargowy), podczas którego ich temperatura ciała znacznie spada, a metabolizm zwalnia. Dzięki temu mogą ograniczyć straty energii i przetrwać czas, gdy trudniej o pożywienie. Następnie, po kilku godzinach, wybudzają się i wylatują na nocne polowanie, zjadając głównie drobne ćmy i muchówki.
Nazywa się „małym” nie bez powodu, gdyż długość ciała tego nietoperza wynosi zaledwie pięć centymetrów (lub osiem, jeśli wliczymy długość ogona) – dla porównania, dobrze znana wszystkim mysz domowa dorasta do dwunastu centymetrów. Podkowiec mały posiada wszystkie cechy, których moglibyśmy spodziewać się u nietoperzy – spiczaste uszy, ciemna błona tworząca skrzydła oraz fałd otaczający nozdrza (jak sugeruje nazwa, w tym wypadku o podkowiastym kształcie), które pomagają mu wyłapywać sygnały echolokacyjne. Wyróżnia się on dosyć nietypową pozycją snu, ponieważ zamiast składać skrzydła wzdłuż ciała, jak to robi większość nietoperzy, podkowiec otula się nimi w taki sposób, że przypomina kształtem kokon owada. Również nietypowe jest to, że podczas hibernacji (tak zwanego „snu zimowego”) podkowce nie tworzą skupień. Podkowce małe żyją średnio do czterech lat, jednak najstarszy zaobserwowany przedstawiciel tego gatunku wielokrotnie przekroczył tą granicę dożywając 29 lat. Głównym źródłem pożywienia tego nietoperza są nocne owady, jednak poluje również na pajęczaki.
- gacek brunatny (Plecotus auritus)
Jak wygląda gacek brunatny?
Gacka brunatnego wyróżniają ogromne uszy, które mogą mieć aż cztery centymetry długości, czyli prawie tyle, co jego całe ciało! Kiedy śpi, często składa je do tyłu, chowając między skrzydłami, co wizualnie wyraźnie je wówczas skraca. Futro gacka brunatnego ma barwę brązowawą lub rudobrązową na grzbiecie i szarawą na brzuchu. Pyszczek jest jasny i o stosunkowo delikatnym wyglądzie.
Gdzie spotkamy gacka brunatnego?
Gacki preferują obrzeża lasów liściastych i mieszanych, stare sady, parki i ogrody, ale często zasiedlają także wsie i (rzadziej) małe miasta. Latem chętnie ukrywa się na strychach domów, w budkach dla ptaków, dziuplach drzew, a czasem w szczelinach budynków. Zimą zapada w sen w chłodnych, wilgotnych kryjówkach – np. piwnicach, jaskiniach, sztolniach czy starych studniach. W takich miejscach można zobaczyć gacka wiszącego samotnie, z głową wtuloną w skrzydła i czasem wystającymi czubkami uszu.
Czy gacki brunatne są groźne dla ludzi?
Zdarza się, że latem na strychach ludzie przypadkiem natrafiają na kolonie gacków – nietoperze zwykle wtedy spokojnie wiszą na belkach i starają się nie zwracać na siebie uwagi. Nie należy ich dotykać ani niepokoić – choć nie są groźne, mogą się zestresować i w ostateczności próbować ugryźć, gdy zostaną złapane.
Nazywany jest również gackiem wielkouchem, czego powód jest oczywisty dla każdego, kto kiedykolwiek spotkał się z wizerunkiem tego nietoperza. Jest to kolejny niewielki gatunek, dorastający do około czterech centymetrów długości (nie wliczając ogona). Podobnie jak poprzednie gatunki, zamieszkuje on zarówno lasy jak i obszary zabudowane, a młode odchowuje w dziuplach drzew oraz skrzynkach lęgowych. Zimujące gacki możemy przy odrobinie szczęścia spotkać w przydomowych piwnicach, gdyż wybierają zwykle chłodne kryjówki. Śpiące gacki są zwykle całe ukryte pod skrzydłami. Podobnie jak reszta gatunków nietoperzy, żywią się one latającymi nocą owadami – ćmami, muchówkami oraz rzadziej np. skorkami (potocznie nazywanymi czasem „szczypawkami” lub „szczypawicami”).
- mroczak posrebrzany (Vespertilio murinus)
Jak wygląda mroczak posrebrzany?
Mroczak posrebrzany jest nietoperzem średniej wielkości, o długości ciała dochodzącej do około siedmiu centymetrów. Jego nazwa wzięła się od wyglądu futerka: włosy są dwubarwne – u nasady ciemne, a na końcach białe, co daje charakterystyczny „posrebrzany” efekt. Brzuch ma jaśniejszy, szarawobiały. Mroczak posrebrzany ma także dość krótkie, szerokie uszy i ciemną błonę skrzydeł, co w połączeniu z jego kontrastowym futrem sprawia, że łatwo go rozpoznać w porównaniu do innych mroczków.
Gdzie możemy spotkać mroczaka posrebrzanego?
Występuje on w prawie całym kraju, ale najczęściej notowany jest w rejonach z mozaiką lasów, parków i otwartych przestrzeni. Latem kryje się w dziuplach drzew, szczelinach budynków, a także pod dachówkami i w szczelinach mostów. Jesienią i wiosną można go spotkać nawet w centrach miast, gdzie odpoczywa w budynkach. Zimą prawdopodobnie wędruje dalej na południe (lub w cieplejsze miejsca), bo w Polsce jedynie sporadycznie znajdowany jest w tym czasie w stanie hibernacji.
Jak samce mroczaka wabią samice?
Samce mroczaka wabią samice głośnymi, wysokimi odgłosami godowymi, które dla ludzi często są niesłyszalne. Można je zarejestrować detektorami ultradźwięków. Gody tych nietoperzy przypadają na jesień, a samice zakładają kolonie lęgowe w maju następnego roku.
Pierwsze, co rzuca się w oczy patrząc na mroczaka posrebrzanego, to jego ciemne uszy oraz pyszczek i futerko o dwubarwnych włoskach – przy nasadzie ciemnych, a na czubku srebrzystych. Mroczaki możemy spotkać zarówno w lasach jak i ludzkich siedliskach, które są ich głównym schronieniem w okresie letnim. Bardzo rzadko z kolei możemy spotkać je w jaskiniach. Co ciekawe, zimnolubne mroczaki należą do nietoperzy migrujących, z czego polskie osobniki spędzają zimę w zachodniej i południowej Europie. Na porę zimową z kolei do Polski zlatują się rosyjskie mroczaki. Najdalsze przeloty tych nietoperzy sięgają ponad 1000 kilometrów. Podobnie jak w wypadku nocka, obie płcie mroczaków tworzą kolonie. Ich dieta składa się z muchówek (w tym również komarów!) i innych latających nocą owadów.
- nocek duży (Myotis myotis)
Jak wygląda nocek duży?
Nocek duży ma stosunkowo duże, szerokie uszy, sięgające aż poza pyszczek, o lekko różowym zabarwieniu. Futro tego nietoperza jest szarobrązowe na grzbiecie i niemal białe lub szarawobiałe na brzuchu, dając wyraźny kontrast. Charakterystyczny dla tego gatunku jest wydłużony pyszczek, nadający nockowi profil przypominający nieco głowę konia.
Gdzie możemy spotkać nocka dużego?
Nocki duże polują zwykle w rzadkich lasach, na łąkach i polanach leśnych, a często także na obrzeżach wsi. Ich głównym pokarmem są chrząszcze, które zbierają z powierzchni ziemi, przez co zwykle możemy spotkać je latające powoli i na niskich wysokościach, potrafią także biegać po podłożu. Gatunek ten chętnie zjada chrząszcze z rodziny biegaczowatych- owady te posiadają jednak specyficznie i dość intensywnie pachnące substancje obronne, co też powoduje, że futro tych nietoperzy po całonocnych łowach posiada bardzo silną woń. Ulubione miejsce polowań nocków to dojrzałe lasy z odsłoniętym gruntem. Latem samice tworzą kolonie rozrodcze na strychach kościołów, w wieżach, na poddaszach budynków i w starych zamkach, samce z kolei preferują samotniczy tryb życia. Nocek duży lubi wysoko położone kryjówki, z których może wylatywać bezpośrednio na otwartą przestrzeń. Gatunek ten jest częstym mieszkańcem naszych osiedli, latami znajdując schronienie na strychach czy w wieżach kościelnych, a przesypiając zimy w piwnicach lub fortyfikacjach, jednak niekiedy możemy napotkać je również w jaskiniach i opuszczonych kopalniach. Sen zimowy u tych nietoperzy trwa wyjątkowo długo – nocki zaszywają się w swoje kryjówki we wrześniu i pozostają w nich aż do kwietnia.
Do czego przydają się odchody nocka dużego?
Odchody (guano) nietoperzy, są bardzo wartościowym nawozem – zawierają dużo pierwiastków poprawiających strukturę i żyzność gleby. Dawniej w wielu krajach guano nietoperzy było zbierane w jaskiniach i sprzedawane jako nawóz organiczny do ogrodów i upraw. W Polsce w skali gospodarczej nie prowadzi się takiego zbioru, ale w naturalnym środowisku odchody nocków dużych nawożą podłoże w ich letnich i zimowych kryjówkach, co sprzyja rozwojowi specyficznych zespołów roślin i mikroorganizmów w tych miejscach.
