Mianem bioróżnorodności bądź różnorodności biologicznej określamy zróżnicowanie życia na wszystkich poziomach jego organizacji. Dzieli się ją na trzy poziomy: różnorodność genetyczną, gatunkową oraz ekosystemową. Innymi słowami, bioróżnorodność oznacza mnogość form życia występujących na Ziemi, a także rozmaitość układów przyrodniczych, np. ekosystemów czy biomów.
Bioróżnorodność
Bogactwo natury
Czym jest bioróżnorodność?
Czym jest różnorodność ekosystemowa?
Mianem różnorodności ekosystemowej określamy zróżnicowanie siedlisk razem z funkcjonującymi w nich ekosystemami. Głównym czynnikiem, który warunkuje globalną różnorodność lądowych ekosystemów jest klimat. Od niego zależy rozmieszczenie poszczególnych stref klimatycznych, które ze względu na panujące na nich charakterystyczne warunki posiadają specyficzną szatę roślinną i są zamieszkiwane przez konkretne gatunki zwierząt.
Co to jest biom?
Biom to zespół ekosystemów cechujący się podobnymi warunkami klimatycznymi, strukturą przestrzenną oraz florą i fauną. Biomy charakterystyczne dla określonej szerokości geograficznej zazwyczaj są zaliczane do jednej kategorii nawet wtedy, gdy różnią się wieloma gatunkami. Poszczególne biomy różnią się od siebie nie tylko klimatem i składem gatunkowym, ale również produktywnością, czyli miarą szybkości wytwarzania materii organicznej.
Jakie biomy lądowe wyróżniamy na kuli ziemskiej?
Ze względu na bardzo dużą różnorodność warunków panujących na Ziemi, wyróżnia się na niej różne rodzaje biomów. Należą do nich:
- pustynie lodowe,
- tundra,
- tajga,
- lasy mieszane i liściaste klimatu umiarkowanego,
- roślinność śródziemnomorska twardolistna,
- tereny trawiaste (step, puszta, preria, pampa),
- sawanny,
- pustynie,
- wilgotne lasy równikowe.
Jakie czynniki wpływają na różnorodność gatunkową?
Różnorodność gatunkowa ekosystemów zależy od wielu czynników, takich jak m. in. klimat, ukształtowanie terenu, czy dostępność wody i pożywienia.
Strefy roślinności, podobnie jak strefy klimatyczne, ułożone są równoleżnikowo. Wynika to z tego, że rośliny wymagają określonej temperatury oraz wilgotności, by rosnąć. Dlatego też największą różnorodnością gatunkową roślin charakteryzują się obszary o klimacie wilgotnym i ciepłym, a najmniejszą – tereny suche i zimne.
Bardzo duży wpływ na różnorodność gatunkową ma ukształtowanie terenu. Większą liczbą zamieszkujących gatunków niż na nizinach charakteryzują się tereny górzyste, ponieważ cechują się większą różnorodnością panujących na nich warunków. Góry wyróżniają się dużą zmiennością temperatur, różnym stopniem nasłonecznienia, wilgotności, siły wiatru i różnymi typami podłoża.
Czym jest różnorodność gatunkowa?
Różnorodność gatunkową określa się dla konkretnego ekosystemu bądź obszaru. Zależy ona od liczby gatunków, które występują w jego obrębie. Im więcej gatunków, tym większa różnorodność gatunkowa. Niemożliwe jest obliczenie dokładnej liczby gatunków w danym ekosystemie. Wynika to przede wszystkim z olbrzymiej liczby gatunków zamieszkujących wszelkie dostępne w danym siedlisku nisze – wiele z nich jest trudna do wykrycia lub wprost, nie została jeszcze opisana naukowo. Najtrudniejsze jest określenie różnorodności gatunkowej w jaskiniach, głębiach oceanicznych czy lasach tropikalnych, zarówno przez trudnodostępność tych terenów, jak i braki w obecnej chwili wiedzy na ich temat. Warto również pamiętać, że skład gatunkowy nieustannie się zmienia, gdyż cały czas trwa nieustępliwa ewolucja, wynikająca z m.in. następujących zmian w środowiskach oraz nieustającej konkurencji między gatunkami. W ich wyniku dochodzi do wymierania istniejących i powstawania nowych gatunków.
Czym jest różnorodność genetyczna?
Różnorodność genetyczna, zwana inaczej wewnątrzgatunkową, to zróżnicowanie alleli (różnych wersji) genów występujących w pulach genowych określonego gatunku. Sprawia ona, że dany gatunek ma szanse przetrwać w różnych, często zmiennych warunkach dzięki posiadaniu zróżnicowanych cech w obrębie populacji. Dzięki temu zmienność genetyczna umożliwia prawidłowy rozwój populacji czyniąc ją odporną na niekorzystne czynniki środowiskowe oraz patogeny.
Jakie znaczenie ma różnorodność genetyczna?
Wszelkie środowiska zamieszkane przez organizmy żywe na Ziemi nie są jednorodne – różnią się pod wieloma względami, np. wilgotności, dostępności pożywienia, temperaturą powietrza, nasłonecznienia czy typem podłoża. Czynniki te na poszczególnym terenie mogą podlegać zmianom czy wahaniom. Dlatego też, aby organizmy mogły zasiedlać konkretne środowiska, muszą wykształcić określone adaptacje, czyli dostosować się do życia w panujących tam warunkach. Jest to możliwe właśnie dzięki różnorodności genetycznej, która sprawia, że każdy przedstawiciel danego gatunku ma unikatowy zestaw alleli. Dzięki temu różni się on od innych. Może się okazać, że cecha, która pojawiła się u jednego osobnika, a nie występuje u drugiego, umożliwia lepsze przystosowanie się do życia w danym środowisku. Taki osobnik będzie miał większe szanse na przeżycie i przekazanie konkretnych cech potomstwu. Lepiej przystosowane osobniki rozmnażają się, zwiększając możliwość przetrwania konkretnej populacji w specyficznych warunkach środowiska, które zajmują. Dlatego też, zróżnicowanie genetyczne populacji sprawia, że możliwe jest jej przetrwanie w różnorodnych warunkach, zmniejszając prawdopodobieństwo wyginięcia określonych gatunków.
Co jest źródłem różnorodności genetycznej?
Do głównych źródeł różnorodności genetycznej należą mutacje oraz rozmnażanie płciowe.
Mutacje to pierwotne źródło różnorodności genetycznej organizmów. Powodują one zmiany w materiale genetycznym, które mogą być zarówno korzystne, obojętne jak i niekorzystne dla organizmu. Korzystne mutacje sprawiają, że u danego osobnika pojawia się cecha, która sprawia, że jest on lepiej przystosowany do konkretnych warunków panujących w środowisku jego życia. Taki osobnik rozmnażając się przekaże zmutowany materiał genetyczny potomstwu, prowadząc do dalszych adaptacji w obrębie populacji.
Rozmnażanie płciowe jest źródłem różnorodności genetycznej wśród potomstwa danych osobników. Przyczynia się do zwiększenia ogólnego zróżnicowania genetycznego populacji. W jego przebiegu dochodzi do rekombinacji materiału genetycznego pochodzącego od obojga rodziców. Dzięki temu osobnik potomny posiada allele genów zarówno od ojca, jak i od matki. Jego materiał genetyczny jest ich losowym połączeniem, co czyni go niepowtarzalnym i unikatowym. Proces ten prowadzi do tego, że każdy pojedynczy przedstawiciel gatunku charakteryzuje się w zasadzie niepowtarzalnym zestawieniem alleli (chyba, że mamy do czynienia np. z bliźniakami jednojajowymi).
Co zagraża bioróżnorodności?
Do głównych zagrożeń bioróżnorodności należą: zmiany klimatyczne, zanikanie siedlisk i ekosystemów naturalnych, zanieczyszczenie środowiska, nadmierna eksploatacja przyrody i wprowadzanie do środowiska gatunków inwazyjnych. Ogromny wpływ na zmniejszanie się bioróżnorodności w dzisiejszych czasach ma działalność człowieka i jego ingerencja w środowisko naturalne. Zagrożenie dla różnorodności biologicznej wzrastało wraz z liczbą przedstawicieli ludzkiego gatunku oraz zapotrzebowaniem na mięso i skóry. Z powodu polowań organizowanych przez człowieka na przestrzeni lat wyginęło wiele gatunków. Również rolnictwo, które umożliwia zdobycie pożywienia negatywnie wpływało i wciąż wpływa na bioróżnorodność. Pod uprawy rolne przeznacza się ogromne obszary, które są środowiskiem życia wielu gatunków zwierząt i roślin. Coraz bardziej nasilała się także eksploatacja naturalnych bogactw środowiska, w tym górnictwo i wycinka lasów.
W wyniku wpływu człowieka w ostatnich latach obserwuje się ogromny wzrost tempa wymierania gatunków. Szacuje się, że jest ono od 100 do 1000 razy większe niż gdyby przebiegało w sposób naturalny. Niektórzy uważają, że obecnie jesteśmy świadkami szóstego wielkiego wymierania gatunków, zwanego również wymieraniem holoceńskim.
Co możemy zrobić, by chronić bioróżnorodność?
Różnorodność biologiczna jest niezwykle ważna dla istnienia wszystkich gatunków na Ziemi. Dzięki niej zapewniona jest stabilność ekosystemów oraz dostępność zasobów naturalnych niezbędnych do życia. Wraz ze spadkiem bioróżnorodności stabilność ta może zostać znacząco zachwiana. Dlatego też tak istotne jest podejmowanie działań mających na celu jej ochronę. My, jako ludzie, mamy ogromny wpływ na stan bioróżnorodności.
Aby ją chronić, możemy:
- ograniczyć konsumpcję do zaspokajania naszych potrzeb,
- zrezygnować z przycinania trawnika na krótko, a w zamian zostawić miejsce dla kolorowej łąki,
- prowadzić zrównoważone rolnictwo,
- chronić gatunki zagrożone i walczyć z gatunkami inwazyjnymi,
- jedząc ryby i owoce morza, zwrócić uwagę na to, czy produkty posiadają certyfikat zrównoważonego rybołówstwa,
- uprawiać rodzime gatunki roślin,
- kupować produkty pochodzące od lokalnych i ekologicznych producentów,
- wspierać firmy i organizacje działające na rzecz ochrony bioróżnorodności,
- tworzyć kompost,
- budować domki np. dla owadów, ptaków czy jeży,
- unikać stosowania nawozów sztucznych i pestycydów,
- edukować najmłodszych o konieczności chronienia różnorodności biologicznej,
- dbać o czystość środowiska.
