Czy patrzyliście kiedyś pod swoje nogi? Na pewno nie raz, lecz czy wiecie, że staliście wtedy na „dachu” całego mikroświata? Gleba nie bez powodu jest bowiem traktowana często jako odrębny ekosystem – niesamowicie różnorodny i wciąż w wielu aspektach nieodkryty. Ogół organizmów żyjących stale lub okresowo w glebie nazywany jest edafonem. Stanowi on nawet 5% całkowitej masy gleby. Wśród tych organizmów najliczniejsze są bakterie i grzyby – mogą one wynosić nawet 120-350g suchej masy w m² gleby, podczas gdy w tej samej objętości gleby wszelkie bezkręgowce stanowią średnio 3-7g. Oprócz bakterii i grzybów w glebie obecne są także m.in. śluzowce, wirusy, pierwotniaki, nicienie, pierścienice (głównie dżdżownice i wazonkowce), pajęczaki (głównie roztocza), wije, owady bezskrzydłe oraz wiele larw owadów uskrzydlonych.
Bezkręgowce glebowe
Świat pod naszymi nogami
Czym jest eldafon?
Trójdzielny podział edafonu: geobionty, geofile, geokseny
-
Edafon można podzielić na trzy główne grupy ze względu na sposób bytowania:
-
Geobionty – organizmy stale zamieszkujące glebę – np. dżdżownice, wiele pierwotniaków i bakterii.
-
Geofile – bytujące w glebie tylko przez określony etap życia, mogą to być np. larwy owadów.
-
Geokseny – organizmy przebywające głównie na powierzchni, ale penetrujące glebę (np. mrówki), które choć nie są typowymi mieszkańcami, mają wpływ na strukturę gleby.
-
Na jakie grupy dzielimy edafon?
Edafon – mała masa, ogromne znaczenie
Choć edafon stanowi jedynie około 5% całkowitej masy gleby, co doskonale obrazuje powyższy diagram, jego rola w ekosystemie jest nieproporcjonalnie duża. To właśnie te drobne organizmy – bakterie, grzyby, pierścienice, roztocza, nicienie czy skoczogonki – odpowiadają za rozdrabnianie i mineralizację materii organicznej, czyli zamianę obumarłych szczątków roślin i zwierząt w łatwo przyswajalne składniki pokarmowe. Dzięki nim powstaje próchnica, a gleba zachowuje swoją żyzność, umożliwiając wzrost roślin. Warto też pamiętać, że martwa materia organiczna, zwana detrytusem, nie miałaby szans ulec rozkładowi bez działalności destruentów, czyli właśnie organizmów edafonu. To pokazuje, że mimo iż masa edafonu wydaje się niewielka, jego wpływ na funkcjonowanie całego środowiska naturalnego jest kluczowy – bez niego gleba stałaby się martwą strukturą pozbawioną życia.
Jakie są najliczniejsze bezkręgowce występujące w glebie?
Najliczniejszymi bezkręgowcami glebowymi są bezdyskusyjnie nicienie. Jakkolwiek nie kojarzą się one zbyt pozytywnie przez nękające ludzkość gatunki pasożytnicze, takiej jak glista ludzka czy owsik, tak są one bardzo liczne w glebie – nawet do 10 mln osobników na m2 gleby do głębokości 10cm – oraz stanowią nieodzowny składnik zdrowego edafonu. Warto również pamiętać, iż stosunkowo niewielki procent wszystkich nicieni to pasożyty – według różnych szacunków jest to między 10% a 25% gatunków, w dodatku często są to pasożyty bezkręgowców i roślin. Około 25% gatunków nicieni jest organizmami wolno żyjącymi w glebie i tylko nieliczne nicienie glebowe żyją kosztem innych organizmów.
Jakie inne grupy bezkręgowców występują w glebie?
Kolejnymi pod względem liczebności grupami bezkręgowców są roztocza i skoczogonki. Rozróżnienie ich na pierwszy rzut oka może być nieco problematyczne dla niewprawnego obserwatora. Na szczęście jest kilka cech pozwalających prosto rozróżnić obie grupy – najprostsza z nich leży w samej nazwie skoczogonków, posiadają one bowiem aparat skoczny pozwalający im na wykonywanie efektownych skoków na odległość nawet 60-80 długości ich ciała. Dodatkowo skoczogonki mają zazwyczaj bardziej wydłużony kształt ciała, a zważając na przynależność systematyczną obu grup – roztocza to pajęczaki, z kolei skoczogonki to sześcionogi spokrewnione z owadami – roztocza posiadają 8 odnóży krocznych, z kolei skoczogonki mają ich 6 i posiadają czułki (nieobecne u roztoczy). Oprócz ich roli w glebie, zarówno skoczogonki jak i roztocza są uznawane za ważne grupy wskaźnikowe przy badaniach oceny stanu gleby.
Najbardziej rozpoznawalni mieszkańcy gleby
Bardzo liczne w glebach są także chyba najbardziej kojarzące się z nimi bezkręgowce – pierścienice, reprezentowane przede wszystkim przez dżdżownice i wazonkowce. Jest to istotna grupa, ważna przy rozkładzie materii, ponieważ tworzy tunele przewietrzające glebę. Skąd jednak wzięła się nazwa pierścienice? Odpowiedź jest prosta – gdyby spojrzeć na ciało na przykład dżdżownicy, to da się dotrzeć, iż jest ono segmentowane – pojedyncze segmenty nazywane są pierścieniami. Każdy z nich ma podobną budowę, a skurcze mięśni wchodzących w skład pierścieni, wraz z niewielkimi szczecinkami pokrywającymi ciało i pozwalającymi znaleźć punkty zaczepienia w podłożu, umożliwiają pierścienicom poruszanie się charakterystycznym, robakowatym ruchem.
Mineralizacja i żyzność gleby
Edafon, rozumiany jako zbiór organizmów glebowych, odgrywa fundamentalną rolę w rozkładzie martwej materii organicznej – detrytusu. Poprzez procesy mechaniczne (takie jak żerowanie i rozdrabnianie) oraz biochemiczne (enzymatyczna mineralizacja), edafon przekształca martwe szczątki roślin i zwierząt w minerały dostępne dla roślin. Dzięki temu zachodzi ciągły proces odnawiania struktury i żyzności gleby, co czyni ją zdolną do wspierania życia roślinnego.
Detrytus i destruenci
Martwą materię organiczną w glebie, taką jak liście, resztki roślin i martwe organizmy, nazywamy detrytusem. Organizmy odpowiedzialne za jej rozkład określa się różnie – jako destruenty, detrytusofagi lub detrytusożercy. Do tych destruentów należą liczne bakterie, grzyby, pierścienice, a także drobne bezkręgowce. Ich aktywność zapewnia recykling substancji organicznych i odgrywa kluczową rolę w zachowaniu równowagi ekologicznej gleby.
